Jednym z podstawowych obowiązków każdego pracodawcy, w tym przedsiębiorców, w zakresie BHP jest dokonanie oceny ryzyka zawodowego i jej udokumentowanie. Należy pamiętać, że nie ma on charakteru jednorazowego a pojawienie się nowych czynników zagrożenia wiąże się z koniecznością dokonania aktualizacji oceny ryzyka zawodowego. Takim nowym zagrożeniem w środowisku pracy jest niewątpliwie wirus SARS-CoV-2.

Ogłoszony w ostatnim czasie stan epidemii w związku z zagrożeniem wirusem SARS-CoV-2 wywołującym Covid-19 nakłada na przedsiębiorców zatrudniających pracowników dokonanie niezbędnych i wymaganych prawem czynności zabezpieczających pracowników. Wirus SARS-CoV-2 jest więc traktowany jako nowe zagrożenie w środowisku pracy, które trzeba przeanalizować i ocenić. Zgodnie z § 2 pkt 1) lit. a Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 11 grudnia 2020 r., które weszło w życie 29.12.2020 r., zmieniające rozporządzenie w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki, pracodawcy dokonają aktualizacji: oceny ryzyka zawodowego, na jakie jest lub może być narażony pracownik, sporządzonej przed dniem wejścia w życie niniejszego rozporządzenia, z uwzględnieniem klasyfikacji i wykazu szkodliwych czynników biologicznych określonych w załączniku nr 1 do rozporządzenia zmienianego w § 1, w brzmieniu nadanym niniejszym rozporządzeniem: w zakresie dotyczącym koronawirusa zespołu ostrej niewydolności oddechowej 2 (SARS-CoV-2) – w terminie 30 dni od dnia wejścia w życie niniejszego rozporządzenia. Powyższe oznacza, że pracodawcy zobowiązani są do dokonania aktualizacji oceny ryzyka zawodowego w miejscu pracy o czynnik biologiczny koronawirusa SARS-CoV-2 do dnia 28 stycznia 2021 r.

Ocena ryzyka zawodowego – co i jak

Zgodnie z Kodeksem Pracy obowiązkiem pracodawcy jest ocena ryzyka zawodowego związanego z wykonywaną pracą oraz stosowanie niezbędnych środków profilaktycznych zmniejszających to ryzyko, a także ich dokumentowanie i informowanie o tym pracownika. Ryzyko zawodowe ujmuje się jako prawdopodobieństwo wystąpienia niepożądanych zdarzeń związanych z wykonywaną pracą powodujących straty, w szczególności wystąpienia u pracowników niekorzystnych skutków zdrowotnych w wyniku zagrożeń zawodowych występujących w środowisku pracy lub sposobu wykonywania pracy. Ocenę ryzyka zawodowego można rozumieć jako dokładne sprawdzenie i ocenę, co w miejscu pracy może zaszkodzić lub wyrządzić krzywdę pracownikom. Dzięki niej można zweryfikować czy zastosowano wystarczające środki ograniczające lub eliminujące zagrożenia oraz określić, co należy jeszcze zrobić, aby do tego doprowadzić. Podczas oceny ryzyka zawodowego uwzględnia się wszystkie czynniki środowiska pracy występujące przy wykonywanych pracach oraz sposoby wykonywania prac.

Należycie sporządzona dokumentacja w wyniku przeprowadzonej oceny (aktualizacji) powinna zawierać: 1) Opis ocenianego stanowiska pracy z wyszczególnieniem: stosowanych urządzeń, wykonywanych zadań, niebezpiecznych i szkodliwych czynników środowiska pracy, środków ochrony zbiorowej i indywidualnej pracowników; 2) Wyniki przeprowadzonej oceny dla każdego z czynników środowiska pracy oraz niezbędne środki profilaktyczne; 3) Datę przeprowadzonej oceny oraz wskazanie osób dokonujących oceny.

Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego można dokonać w oparciu o kilka metod. Popularną metodą jest  ocena ryzyka według polskiej normy PN-N-18002. Na jej podstawie ocenia się ciężkość następstw danego zagrożenia oraz prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożeń odpowiednio do trzech poziomów – małego, średniego i dużego; po dokonaniu tej oceny następuje określenie poziomu występowania ryzyka, w skali od małego, przez średnie do dużego.

Proces oceny ryzyka zawodowego obciąża pracodawcę, udział w dokonywaniu oceny ryzyka zawodowego (jej aktualizacji) ciąży także z mocy prawa na pracownikach służby BHP. W proces aktualizacji oceny ryzyka zawodowego można  zaangażować społecznego inspektora pracy. Takiej aktualizacji oceny ryzyka zawodowego w związku z COVID-19 można ponadto dokonać przy udziale wykwalifikowanych zewnętrznych specjalistów.

Covid-19 jako czynnik ryzyka

Należy podkreślić, że samo przestrzeganie przez pracodawców ustanowionych i szybko zmieniających się  przepisów związanych z epidemią nie zwalnia z konieczności dokonania aktualizacji oceny ryzyka zawodowego w związku z koronawirusem. Potwierdza to stanowisko Państwowej Inspekcji Pracy, zgodnie z którym  w przypadku zmian w procesie pracy pracodawcy są zobowiązani skorygować ocenę ryzyka i uwzględnić w niej wszystkie nowe zagrożenia. W ocenie Głównego Inspektora Pracy, podobnie jak w normalnych warunkach pracy, także w czasie obowiązywania ograniczeń zapobiegających rozprzestrzenianiu się koronawirusa identyfikacja zagrożeń fizycznych, biologicznych, chemicznych, a także psychospołecznych oraz prawidłowo przeprowadzona ocena ryzyka w środowisku pracy to punkt wyjściowy w zarządzaniu bezpieczeństwem i higieną pracy. Dokonanie aktualizacji ryzyka zawodowego pod tym kątem może być przedmiotem kontroli ze strony Państwowej Inspekcji Pracy.

W związku z epidemią COVID-19 w zakładach pracy, poza występującymi dotychczas zagrożeniami, pojawiło się nowe zagrożenie powodowane przez koronawirusa SARS-CoV-2. Pracodawca ma więc obowiązek podjęcia działań zmierzających do ograniczenia ryzyka związanego z narażeniem na ten czynnik biologiczny.

Przy ocenie ryzyka zawodowego pod kątem COVID-19 pracodawca powinien uwzględnić przede wszystkim takie czynniki jak:

– intensywność kontaktów społecznych na danym stanowisku (między pracownikami oraz między pracownikami a osobami postronnymi, zwłaszcza klientami, kontrahentami, podwykonawcami, petentami),
– wspólne użytkowanie przez pracowników wyposażenia roboczego, maszyn i narzędzi oraz innych przedmiotów używanych w zakładzie pracy,

– wspólne korzystanie z pomieszczeń sanitarnych, socjalnych i ciągów komunikacyjnych.

Jak wskazuje Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy (CIOP) w uzgodnieniu z Głównym Inspektoratem Pracy w opracowanym dokumencie „Bezpieczeństwo i ochrona zdrowia osób pracujących w czasie epidemii COVID-19. Ogólne wytyczne i lista kontrolna”, ponieważ koronawirus stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia ogółu populacji, w tym osób pracujących, należy ocenić ryzyko związane z narażeniem na SARS-CoV-2 i zastosować wszystkie dostępne środki dla jego ograniczenia. Zastosowane przez pracodawców i przedsiębiorców środki zapobiegawcze powinny gwarantować, że wykonywanie pracy nie zwiększa prawdopodobieństwa zarażenia pracowników koronawirusem SARS-CoV-2 powyżej szacowanego dla innych członków społeczeństwa, którzy w życiu codziennym stosują się do wprowadzanych w związku z epidemią ograniczeń, nakazów i zakazów.

Po dokonaniu przeglądu i oszacowaniu ryzyka zawodowego w kontekście COVID-19 pracownicy powinni zostać poinformowani przez przedsiębiorcę będącego pracodawcą o aktualizacji oceny ryzyka zawodowego, ze szczególnym uwzględnieniem zaleceń dotyczących profilaktyki.

Przedsiębiorca będący pracodawcą jest zatem zobowiązany, niezależnie od wprowadzanych przez ustawodawcę obostrzeń prawnych w związku z epidemią COVID-19, do dokonania aktualizacji oceny ryzyka zawodowego w związku z zagrożeniami ekspozycji na koronawirusa w środowisku pracy. Przedsiębiorcy powinni liczyć się z możliwością kontroli ze strony PIP także po odwołaniu stanu epidemii w zakresie zaktualizowania oceny ryzyka zawodowego o kwestie nowego czynnika zagrożenia jakim jest SARS-CoV-2 oraz wynikającymi z takiej oceny działaniami profilaktycznymi. W przypadku stwierdzenia uchybień w tym zakresie może zostać wydany przez inspektora nakaz będący decyzją administracyjną a nawet mandat karny.